توکسوپلاسموز یک بیماری انگلی سیستمیک است که توسط Toxoplasma gondii ایجاد میشود این تکیاخته یک چرخه زندگی پیچیده دارد و گربهها میزبان نهایی اصلی آن هستند در حالی که سگها و سایر حیوانات میزبان واسطه محسوب میشوند گربهها اووسیتها را در مدفوع دفع میکنند و پس از ۱ تا ۵ روز در محیط اسپوریله و عفونی میشوند حیوانات دیگر از طریق خوردن گوشت آلوده، آب یا غذای آلوده یا تماس با محیط آلوده مبتلا میشوند در بیشتر حیوانات بالغ سالم بیماری بالینی ایجاد نمیشود اما در حیوانات جوان، ایمنی سرکوبشده یا حیوانات باردار بیماری میتواند شدید و سیستمیک باشد توکسوپلاسموز میتواند اندامهای مختلف از جمله ریه، مغز، کبد، چشم و عضلات را درگیر کند و باعث طیف وسیعی از علائم بالینی شود
پاتوفیزیولوژی توکسوپلاسموز
پس از ورود انگل به بدن، اووسیتهای اسپوریله به تاکیزویتها تبدیل میشوند و وارد سلولهای اپیتلیال روده میشوند این تاکیزویتها به طور فعال تکثیر شده و بافتها و اندامهای میزبان را آلوده میکنند تکثیر داخل سلولی باعث التهاب و نکروز موضعی میشود و سیستم ایمنی پاسخ التهابی تولید میکند در گربهها چرخه انترواپیتیلیال منجر به تولید اووسیت میشود اما اغلب بدون علائم بالینی است در سگها چرخه تکثیر داخل سلولی میتواند باعث بیماری سیستمیک شود انگل میتواند از طریق خون و لنف به اندامهای مختلف برسد و موجب التهاب، نکروز، کلسیفیکاسیون و آسیب عملکردی در اندامها شود
گونههای مستعد و عوامل خطر توکسوپلاسموز
گربههای بالغ سالم معمولاً بدون علامت باقی میمانند اما تولهها، گربههای جوان، گربههای دارای عفونتهای ویروسی مانند FeLV یا FIV و حیوانات ایمنی سرکوبشده بیشتر در معرض بیماری سیستمیک هستند سگها به ندرت مبتلا میشوند اما تولهها، سگهای جوان و حیوانات با نقص ایمنی یا تحت درمان سرکوب ایمنی در خطر بالای ابتلا قرار دارند عوامل محیطی شامل بهداشت نامناسب بستر، دسترسی به شکار یا گوشت خام و کمبود آنتیبادیهای مادری میتواند خطر ابتلا را افزایش دهد
علائم بالینی توکسوپلاسموز
علائم بالینی توکسوپلاسموز بسته به محل تکثیر انگل، شدت پاسخ ایمنی و سن حیوان متفاوت است
علائم گوارشی شامل اسهال، استفراغ، بیاشتهایی، کاهش وزن و بیحالی میشود این علائم در تولهها و بچه گربهها شدیدتر است و در سگها کمتر شایع است
درگیری ریه میتواند باعث تنگی نفس، سختی تنفس و پنومونی شود این موارد در حیوانات جوان یا ایمنی سرکوبشده بیشتر دیده میشود
درگیری کبد ممکن است با زردی پوست و غشاهای مخاطی همراه باشد التهاب روده و کبد باعث درد شکمی و بیاشتهایی میشود
درگیری چشم شامل التهاب داخلچشمی، اوویت، التهاب شبکیه و کاهش بینایی است و نیاز به معاینه تخصصی دارد
درگیری سیستم عصبی مرکزی باعث تشنج، عدم هماهنگی حرکتی، تغییر رفتار و فشار سر میشود این علائم در تولهها و حیوانات ایمنی سرکوبشده شایعتر است
درگیری عضلات و دیگر اندامها میتواند التهاب عضلانی و درد موضعی ایجاد کند
اغلب گربهها در ابتدای عفونت رودهای هیچ علامتی ندارند و بیماری بالینی زمانی مشاهده میشود که انگل به بافتها و اندامهای حیاتی انتشار یافته باشد
یافتههای آزمایشگاهی و پاراکلینیکی توکسوپلاسموز
سرولوژی با اندازهگیری سطح آنتیبادیهای IgM و IgG به تشخیص کمک میکند سطح بالای IgM نشاندهنده عفونت فعال یا اخیر است در حالی که سطح IgG بالا نشاندهنده عفونت گذشته یا ایمنی نسبی است
آزمایش مدفوع برای شناسایی اووسیتها محدودیت دارد زیرا اووسیتها فقط برای مدت کوتاهی در مدفوع دفع میشوند
روشهای مولکولی مانند PCR در نمونههای خون، مایع مغزی نخاعی یا مایع چشم میتوانند حضور DNA انگل را تایید کنند این روش برای موارد نورولوژیک و چشمی کمککننده است
تصویربرداری مانند رادیوگرافی و سونوگرافی میتواند ضایعات غیرطبیعی در ریه، کبد و مغز را نشان دهد که در تشخیص افتراقی و ارزیابی شدت بیماری اهمیت دارد
CBC ممکن است کمخونی، لکوستوز و نوتروفیلی نشان دهد بیوشیمی خون میتواند افزایش آنزیمهای کبدی، اختلالات الکترولیتی و افزایش بیلیروبین را نمایان سازد
روشهای تشخیص توکسوپلاسموز
تشخیص توکسوپلاسموز بالینی بر اساس ترکیب تاریخچه بالینی، علائم، سرولوژی و روشهای مولکولی انجام میشود روشهای تشخیصی شامل سرولوژی، PCR، آزمایش خون و بیوشیمی، نمونهگیری بافت برای مشاهده تاکیزویتها و ارزیابی تصویربرداری اندامهای درگیر است
تشخیص تفریقی باید شامل دیگر علل تب، التهاب چشم، بیماریهای رودهای، پنومونی غیرانگلی و اختلالات نورولوژیک باشد
درمان توکسوپلاسموز
درمان توکسوپلاسموز هدفش مهار تکثیر انگل و مدیریت عوارض سیستمیک است داروی اصلی و رایج کلیندامایسین است که باعث کاهش تعداد تاکیزویتها میشود و معمولاً برای چند هفته تجویز میشود
کلیندامایسین دوز توصیهشده در گربهها و سگها حدود ده تا دوازده میلیگرم بر کیلوگرم خوراکی هر دوازده ساعت برای چهار هفته است
ترایمتوپریم-سولفامتوکسازول میتواند به عنوان جایگزین یا همراه استفاده شود با دوز پانزده میلیگرم بر کیلوگرم هر دوازده ساعت برای چهار هفته
در موارد خاص ممکن است ترکیب پیریمیتامین و سولفادیازین استفاده شود که نیازمند پایش دقیق خونی و درمان مکمل اسید فولیک است
آزیترومایسین در موارد مزمن یا منتشر و در حیوانات حساس میتواند استفاده شود
در موارد توکسوپلاسموز چشمی همراه با اووییت، درمان سیستمیک با کلیندامایسین همراه با کورتیکواستروئیدهای موضعی چشم برای کاهش التهاب شدید لازم است
در حیوانات با بیماری سیستمیک شدید، درمان حمایتی شامل مایعات درمانی، کنترل درد، مدیریت عفونتهای ثانویه، حمایت غذایی و پایش دقیق عملکرد کبد و کلیه است
پیشگیری از توکسوپلاسموز
پیشگیری شامل کاهش مواجهه حیوان با اووسیتهای انگل است جلوگیری از خوردن گوشت خام یا نیمپز، محدود کردن دسترسی به شکار و حیوانات آلوده، مدیریت بهداشت بستر گربه و جمعآوری سریع مدفوع است اووسیتها پس از دفع در محیط به چند روز نیاز دارند تا اسپوریله و عفونی شوند
نکات کلیدی بالینی توکسوپلاسموز
بسیاری از حیوانات آلوده به Toxoplasma gondii هیچ علامتی نشان نمیدهند بیماری بالینی زمانی رخ میدهد که سیستم ایمنی ضعیف باشد یا انگل به بافتها و اندامهای حیاتی انتشار یافته باشد توکسوپلاسموز میتواند به شکل بیماری چندسیستمی با علائم متفاوت ظاهر شود تشخیص دقیق نیازمند ترکیب سرولوژی، PCR و معاینات بالینی است و درمان باید طولانی و بر اساس پاسخ بالینی و آزمایشگاهی تنظیم شود