سونوگرافی داپلر یک تکنیک پیشرفته در تصویربرداری اولتراسوند است که علاوه بر نمایش ساختار آناتومیک بافتها، امکان بررسی جریان خون داخل عروق و بافتها را فراهم میکند. این روش بر اساس تحلیل تغییر فرکانس امواج صوتی بازتابشده از سلولهای خونی در حال حرکت عمل میکند و اطلاعات عملکردی ارزشمندی درباره وضعیت عروقی اندامها ارائه میدهد.
داپلر برخلاف سونوگرافی معمولی که صرفاً شکل و اندازه اندام را نشان میدهد، به ما میگوید آیا خون در یک ناحیه جریان دارد یا نه، سرعت آن چقدر است و الگوی جریان طبیعی است یا پاتولوژیک.
اساس فیزیکی سونوگرافی داپلر
اصل داپلر بر این پایه استوار است که وقتی موج صوتی به جسمی در حال حرکت برخورد میکند، فرکانس موج بازتابی تغییر مییابد. در بدن، این اجسام متحرک گلبولهای قرمز خون هستند.
اگر جریان خون به سمت پروب حرکت کند، فرکانس موج بازگشتی افزایش مییابد
اگر جریان خون از پروب دور شود، فرکانس موج بازگشتی کاهش مییابد
دستگاه سونوگرافی این تغییر فرکانس را ثبت و به دادههایی قابل تفسیر تبدیل میکند که میتوانند بهصورت رنگ یا نمودار نمایش داده شوند.
تفاوت داپلر با سونوگرافی B-mode
در سونوگرافی B-mode فقط ساختار آناتومیک دیده میشود
مثلاً اندازه کلیه ضخامت دیواره مثانه یا وجود توده
در داپلر، عملکرد عروقی بررسی میشود
یعنی خونرسانی شدت جریان و الگوی آن
به همین دلیل داپلر یک ابزار عملکردی است و مکمل سونوگرافی معمولی محسوب میشود.
انواع سونوگرافی داپلر
داپلر رنگی
در این روش جریان خون بهصورت رنگی روی تصویر خاکستری سونوگرافی نمایش داده میشود. رنگها نشاندهنده جهت حرکت خون نسبت به پروب هستند. داپلر رنگی برای بررسی سریع وجود جریان خون و شناسایی عروق بسیار کاربردی است.
داپلر پاور
در داپلر پاور فقط وجود جریان خون نمایش داده میشود و جهت آن مشخص نمیگردد. این نوع داپلر حساسیت بالاتری به جریانهای آهسته دارد و در بررسی بافتهایی با خونرسانی ضعیف مانند برخی تومورها یا کلیههای آسیبدیده اهمیت دارد.
داپلر طیفی
در این روش، سرعت جریان خون بهصورت نمودار بر حسب زمان نمایش داده میشود. داپلر طیفی امکان اندازهگیری دقیق سرعت جریان و تحلیل الگوی موج را فراهم میکند و در بررسی قلب و عروق بزرگ کاربرد ویژهای دارد.
اطلاعاتی که سونوگرافی داپلر در اختیار دامپزشک میگذارد
وجود یا عدم وجود جریان خون
جهت حرکت جریان
سرعت جریان خون
الگوی طبیعی یا غیرطبیعی جریان
میزان مقاومت عروقی بافت
این اطلاعات برای تصمیمگیری تشخیصی و درمانی بسیار حیاتی هستند.
کاربردهای عمومی سونوگرافی داپلر در دامپزشکی
ارزیابی خونرسانی اندامها
بررسی سلامت عروق
تشخیص انسداد یا کاهش جریان
تشخیص بافت زنده از بافت نکروزه
بررسی بیماریهای قلبی و عروقی
داپلر بهویژه در موارد اورژانسی نقش تعیینکننده دارد.
سونوگرافی داپلر در بررسی کلیهها
در کلیهها، داپلر برای ارزیابی جریان شریان کلیوی استفاده میشود. کاهش جریان یا افزایش مقاومت عروقی میتواند نشانه بیماری کلیوی حاد یا مزمن باشد.
داپلر به افتراق نارسایی کلیوی پیشکلیوی از کلیوی کمک میکند و در پیگیری پاسخ به درمان نیز کاربرد دارد.
سونوگرافی داپلر در دستگاه ادراری تحتانی
در مثانه، داپلر برای افتراق لخته خون از توده واقعی بسیار مهم است. لخته خون فاقد جریان است ولی تودههای نئوپلاستیک معمولاً دارای خونرسانی هستند.
در پیشابراه، داپلر میتواند در بررسی التهاب توده یا تغییرات عروقی کمککننده باشد.
داپلر در کبد و سیستم پورت
داپلر در بررسی ورید پورت و جریان کبدی نقش کلیدی دارد. تغییر جهت یا سرعت جریان میتواند نشانه شانت پورتوسیستمیک یا بیماریهای شدید کبدی باشد.
داپلر در تومورها
تومورها معمولاً الگوی خونرسانی متفاوتی نسبت به بافت طبیعی دارند. تومورهای بدخیم اغلب دارای عروق جدید متعدد و جریان نامنظم هستند.
داپلر به افتراق نسبی تودههای خوشخیم و بدخیم کمک میکند، اگرچه تشخیص قطعی همواره به بیوپسی وابسته است.
داپلر در موارد اورژانسی
در تروما برای بررسی خونرسانی اندامها
در پیچخوردگی طحال برای تشخیص کاهش یا قطع جریان
در ایسکمی حاد برای افتراق بافت زنده از غیرزنده
داپلر در این شرایط میتواند مستقیماً بر تصمیم جراحی یا درمانی اثر بگذارد.
محدودیتها و خطاهای داپلر
داپلر به زاویه پروب نسبت به جریان خون حساس است
حرکت حیوان میتواند آرتیفکت ایجاد کند
جریانهای بسیار آهسته ممکن است دیده نشوند
عدم مشاهده جریان همیشه به معنی انسداد کامل نیست
بنابراین تفسیر داپلر باید همواره در کنار یافتههای بالینی انجام شود.
نکات طلایی بالینی
داپلر مکمل سونوگرافی معمولی است نه جایگزین آن
وجود جریان خون نشانه زنده بودن بافت است
نبود جریان میتواند هشدار ایسکمی یا نکروز باشد
در افتراق لخته از توده داپلر ارزش تشخیصی بالایی دارد
داپلر در بیماریهای قلبی و کلیوی اهمیت ویژهای دارد