مالاسزیوز یک درماتیت یا اوتیت مزمن التهابی ناشی از تکثیر بیش از حد مخمر مالاسزیا است که بهطور طبیعی جزو فلور نرمال پوست و گوش خارجی سگ و گربه محسوب میشود. این بیماری عمدتاً ثانویه به اختلالات زمینهای پوستی، هورمونی یا ایمنی است و به ندرت بهصورت بیماری اولیه رخ میدهد. گونه غالب در دامپزشکی Malassezia pachydermatis است و این گونه برخلاف دیگر مالاسزیاها میتواند بدون نیاز مطلق به لیپید رشد کند.
اپیدمیولوژی و اهمیت بالینی
مالاسزیوز در سگها بسیار شایع است و یکی از شایعترین علل خارش مزمن غیرانگلی محسوب میشود، به ویژه در سگهای نژاد گوشافتاده، سگهای با پوست چرب یا مبتلا به آلرژی. در گربهها کمتر دیده میشود اما در حضور بیماریهای سیستمیک، نقص ایمنی یا بیماریهای مزمن کلینیکی اهمیت دارد. عفونت مالاسزیا معمولاً نشانهای از یک اختلال زمینهای کنترلنشده است و درمان بدون رفع علت زمینهای اغلب شکست میخورد.
مکانیسم بیماریزایی (Pathogenesis)
مالاسزیا بهطور طبیعی روی پوست حضور دارد و بیماری زمانی ایجاد میشود که تعادل بین فلور طبیعی، سد پوستی و سیستم ایمنی میزبان به هم بخورد. اختلالات سد پوستی میتوانند ناشی از آلرژیهای پوستی، سبوره، رطوبت مزمن، مصرف طولانی کورتیکواستروئید یا آسیب فیزیکی پوست باشند. این شرایط باعث افزایش چربی و رطوبت سطح پوست، کاهش دفاع موضعی و فراهم شدن محیط مناسب برای تکثیر مالاسزیا میشوند. مالاسزیا با تولید آنزیمهایی مانند لیپاز و پروتئاز، متابولیتهای التهابی و تحریک کراتینوسیتها باعث آزادسازی سیتوکینها (IL-1، TNF-α) میشود که منجر به التهاب، خارش، هیپرپیگمانتاسیون، لیکنیفیکاسیون و ضخیم شدن پوست در موارد مزمن میگردد. چرخه خارش–التهاب–تکثیر مخمر باعث مزمن شدن بیماری میشود.
عوامل مستعدکننده (Underlying Causes)
در سگها شایعترین عوامل عبارتاند از درماتیت آتوپیک، آلرژی غذایی، آلرژی به کک، هیپوتیروئیدیسم، هایپرآدرنوکورتیسیسم، سبوره اولیه یا ثانویه، مصرف طولانیمدت کورتیکواستروئید و اوتیت مزمن با تهویه ضعیف گوش. در گربهها، FIV، FeLV، دیابت، مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی و بیماریهای مزمن سیستمیک نقش مهمی در ایجاد مالاسزیوز دارند.
تظاهرات بالینی
درماتیت مالاسزیایی
علائم شامل خارش متوسط تا شدید، اریتم منتشر یا موضعی، پوست چرب و براق، بوی مخمری مشخص، پوستهریزی چرب، هیپرپیگمانتاسیون، لیکنیفیکاسیون در موارد مزمن و ریزش مو غیر یکنواخت است. نواحی تیپیک شامل چینهای پوستی، زیر بغل، کشاله ران، بین انگشتان، اطراف دهان و ناحیه پریآنال میباشند.
اوتیت خارجی مالاسزیایی
علائم شامل خارش شدید گوش، ترشحات قهوهای تا سیاه و چرب، بوی بد گوش، التهاب مجرای گوش، درد در لمس و ضخیم شدن دیواره مجرا در موارد مزمن است. اوتیت معمولاً ثانویه به بیماریهای زمینهای مانند آلرژی یا آناتومی نامناسب گوش ایجاد میشود.
تشخیص (Diagnosis)
تشخیص قطعی با سایتولوژی انجام میشود. نمونهگیری میتواند با نوار چسب شفاف، سواب گوش یا ایمپرینت مستقیم انجام شود. در میکروسکوپ، مالاسزیا به صورت مخمرهای بیضی یا بطریشکل با ظاهر بادامزمینی یا اثر پا دیده میشود. تعداد زیاد همراه با علائم بالینی تشخیصی است. وجود مالاسزیا بدون علائم بالینی به معنی بیماری نیست.
تشخیصهای افتراقی (Differential Diagnosis)
در درماتیت شامل پیودرمای سطحی یا عمقی، درماتوفیتوز، دموودیکوز، سبوره اولیه، بیماریهای خودایمنی، واکنش دارویی و آتوپی بدون عفونت ثانویه است. در اوتیت، اوتیت باکتریایی، اوتیت انگلی (Otodectes cynotis)، تودههای مجرای گوش، جسم خارجی و اوتیت آلرژیک باید مد نظر باشند.
درمان (Treatment)
اصول کلی
مالاسزیوز بدون کنترل علت زمینهای درمانپذیر نیست و بیماری عودکننده خواهد بود. درمان باید شامل کنترل مالاسزیا و درمان بیماری زمینهای باشد. توجه به نسخههای تجویزی دامپزشک برای بهبود سریعتر حیوان ضروری است.
درمان موضعی
شامپوهای ضدقارچ شامل کتوکونازول ۲٪، میکونازول، ترکیب کلرهگزیدین و ضدقارچ یا سلنیوم سولفاید با احتیاط استفاده میشوند. نکات علمی مهم عبارتاند از تماس شامپو حداقل ۱۰ دقیقه، استفاده ۲ تا ۳ بار در هفته و کاهش تدریجی دفعات بعد از کنترل علائم. در اوتیت، تمیز کردن گوش و استفاده از قطرههای گوش ضدقارچ ضروری است.
درمان سیستمیک
در موارد شدید یا مقاوم، داروهای سیستمیک شامل ایتراکونازول، کتوکونازول و فلوکونازول به کار میروند. قبل و حین درمان باید عملکرد کبد بررسی شود. استفاده بلندمدت و بیرویه ممنوع است و در گربهها احتیاط بیشتری لازم است.
درمان اوتیت مالاسزیایی
تمیز کردن مجرای گوش با محلول مناسب، استفاده از قطره ضدقارچ، درمان همزمان التهاب و بررسی پرده صماخ الزامی است. درمان دوطرفه حتی اگر یک گوش درگیر باشد توصیه میشود.
کنترل و پیشگیری از عود
شامل مدیریت آلرژیها و بیماریهای هورمونی، شستوشوی منظم، پایش سایتولوژی و آموزش صاحب حیوان برای مراقبت پوستی است.
پیشآگهی
در صورت تشخیص و کنترل علت زمینهای، پیشآگهی عالی است. در موارد مزمن بدون کنترل عامل زمینهای، بیماری عودکننده و مقاوم خواهد بود. در گربهها، پیشآگهی بیشتر به وضعیت سیستمیک حیوان وابسته است.
نکات کلیدی
مالاسزیا یک فلور نرمال است و بیماریزا بودن آن معمولاً ثانویه است. سایتولوژی مهمترین ابزار تشخیص است. بو و چربی پوست و گوش کمککنندهاند. درمان بدون کنترل علت زمینهای شکست میخورد. در گربهها همیشه به بیماریهای سیستمیک فکر کنید. اوتیت مالاسزیایی باید همزمان با درمان عامل زمینهای کنترل شود.
جمعبندی نهایی
مالاسزیوز یک بیماری فرصتطلب است که تکثیر بیش از حد مالاسزیا باعث التهاب، خارش، تغییرات پوستی و اوتیت میشود. درمان موفق مستلزم شناسایی و کنترل عوامل زمینهای همراه با درمان موضعی یا سیستمیک مناسب است. این بیماری شاخص مهمی برای مشکلات پوستی یا سیستمیک ثانویه محسوب میشود و درمان اصولی و جامع، پیشآگهی عالی ایجاد میکند.