فیزیولوژی سیکل جنسی در سگ و گربه ماده یکی از ارکان اساسی دامپزشکی تولیدمثل است و فهم دقیق آن برای تفسیر صحیح بیماریهای تولیدمثلی، مدیریت جفتگیری، زمانبندی تلقیح مصنوعی، پیشگیری از اختلالات رحمی و ارزیابی ناباروری ضروری است. سیکل جنسی نتیجه تعامل هماهنگ محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و تخمدان است که از طریق ترشح پالسی GnRH و بهدنبال آن آزادسازی FSH و LH، فعالیت فولیکولی، تخمکگذاری و تشکیل جسم زرد را تنظیم میکند. استروژن و پروژسترون بهعنوان هورمونهای اصلی تخمدانی، علاوه بر ایجاد تغییرات رفتاری و آناتومیک، با اعمال فیدبکهای مثبت و منفی، ریتم چرخه را کنترل میکنند.
سیکل جنسی سگ ماده
کلیات فیزیولوژیک
سگ ماده مونواستروس غیر فصلی است و به طور متوسط دو تا سه بار در سال وارد سیکل میشود. محور هیپوتالاموس هیپوفیز تخمدان کنترلکننده چرخه است. GnRH از هیپوتالاموس ترشح میشود، FSH و LH از هیپوفیز قدامی آزاد میشوند و تخمدانها استروژن و پروژسترون تولید میکنند. تفاوت مهم سگ با سایر گونهها این است که تخمکگذاری در سطح نسبتاً بالای پروژسترون رخ میدهد و اووسیتها در زمان تخمکگذاری نابالغ هستند و حدود دو روز بعد بالغ میشوند.
مراحل سیکل در سگ
پروفلا
مدت متوسط هفت تا ده روز اما دامنه طبیعی سه تا هفده روز است.
در این مرحله فولیکولها تحت اثر FSH رشد میکنند و استروژن به تدریج افزایش مییابد.
اثرات استروژن شامل تورم ولو، ادم مخاط واژن، خونریزی واژینال ناشی از دیاپدز اریتروسیتها و افزایش جاذبه برای نر است.
از نظر سیتولوژی واژن، افزایش تدریجی سلولهای اپیتلیال سوپرفیشیال و کاهش سلولهای پارابازال دیده میشود.
از نظر هورمونی، استروژن در اواخر پروفلا به اوج میرسد و سپس قبل از LH surge کمی کاهش مییابد.
نکته مهم: افزایش پروژسترون از اواخر پروفلا شروع میشود حتی قبل از تخمکگذاری.
استروس
مدت متوسط پنج تا نه روز اما میتواند سه تا بیست و یک روز متغیر باشد.
پذیرش جفتگیری رخ میدهد. ترشحات واژینال روشنتر میشوند.
LH surge معمولاً در اوایل استروس رخ میدهد.
تخمکگذاری حدود چهل و هشت ساعت پس از LH surge رخ میدهد.
سطح پروژسترون در زمان تخمکگذاری حدود دو تا پنج نانوگرم در میلیلیتر است و سپس افزایش مییابد.
اووسیتهای آزادشده در مرحله پروفاز میوز هستند و حدود چهل و هشت ساعت بعد به مرحله متافاز دو میرسند و قابل لقاح میشوند.
از نظر سیتولوژی، بیش از نود درصد سلولها سوپرفیشیال و کراتینه هستند و هستهها پیکنوتیک یا غایباند.
کاربرد بالینی: تعیین زمان دقیق جفتگیری با پایش پروژسترون سرم انجام میشود نه صرفاً سیتولوژی.
دیستروس
با کاهش ناگهانی درصد سلولهای کراتینه در سیتولوژی واژن آغاز میشود.
مدت حدود شصت روز در سگ غیرآبستن و تقریباً مشابه طول آبستنی در سگ آبستن است.
کورپوس لوتئوم منبع اصلی پروژسترون است و سگ وابستگی کامل به پروژسترون لوتئال دارد.
سطح پروژسترون بالا باقی میماند چه آبستنی رخ داده باشد چه نه.
به همین دلیل پزودوپرگننسی یا آبستنی کاذب در سگ شایع است.
از نظر پاتوفیزیولوژی، پروژسترون بالا باعث کاهش انقباضپذیری میومتر و افزایش ترشحات غدد اندومتر میشود و زمینهساز پیومتر است.
آنسروس
مرحله استراحت تخمدان با طول متوسط چهار تا پنج ماه.
سطح استروژن و پروژسترون پایین است.
بازسازی اندومتر در این مرحله انجام میشود.
از نظر بالینی بهترین زمان برای اواریوهیسترکتومی الکتیو آنسروس است چون عروق رحمی کمتر متورم هستند.
نکات کلیدی در سگ
تخمکگذاری در حضور پروژسترون در حال افزایش رخ میدهد.
طول فاز لوتئال مستقل از آبستنی است.
پیومتر کلاسیک در دیستروس به دلیل اثر پروژسترون ایجاد میشود.
پایش پروژسترون دقیقترین روش زمانبندی جفتگیری است.
سیکل جنسی گربه ماده
کلیات فیزیولوژیک
گربه ماده پلیاستروس فصلی و تخمکگذار القایی است.
فعالیت تولیدمثلی وابسته به طول روز است و در فصول با نور بیشتر افزایش مییابد.
در صورت عدم جفتگیری، تخمکگذاری رخ نمیدهد و فاز لوتئال تشکیل نمیشود.
مراحل سیکل در گربه
پروفلا
مدت یک تا دو روز.
افزایش رفتارهای اجتماعی اما هنوز پذیرش کامل جفتگیری وجود ندارد.
استروژن در حال افزایش است.
از نظر سیتولوژی افزایش سلولهای سوپرفیشیال دیده میشود.
استروس
مدت معمولاً سه تا ده روز اما میتواند طولانیتر شود اگر تخمکگذاری رخ ندهد.
رفتارهای مشخص شامل vocalization شدید، lordosis، غلتیدن روی زمین.
استروژن در اوج است.
در صورت تحریک سرویکس توسط جفتگیری، رفلکس عصبی موجب آزاد شدن GnRH و سپس LH surge میشود.
تخمکگذاری حدود بیست و چهار تا سی و شش ساعت بعد رخ میدهد.
دیستروس یا فاز لوتئال
فقط در صورت وقوع تخمکگذاری ایجاد میشود.
اگر آبستنی رخ ندهد، فاز لوتئال حدود سی تا چهل روز طول میکشد.
اگر آبستنی رخ دهد، طول آبستنی حدود شصت و سه تا شصت و پنج روز است.
پروژسترون توسط کورپوس لوتئوم و در مراحل بعد توسط جفت تولید میشود.
اینتر استروس
اگر گربه در استروس جفتگیری نکند، وارد فاز کوتاه استراحت میشود و مجدداً به استروس بازمیگردد. این چرخه میتواند چندین بار تکرار شود.
آنسروس
در فصلهای با نور کم رخ میدهد.
فعالیت تخمدانی حداقل است.
نکات کلیدی در گربه
تخمکگذاری وابسته به تحریک است.
بدون جفتگیری، فاز لوتئال وجود ندارد و پروژسترون بالا نمیرود.
پیومتر در گربه معمولاً پس از تخمکگذاری القایی و تشکیل کورپوس لوتئوم رخ میدهد.
کنترل نوری نقش مهمی در چرخه تولیدمثلی دارد.
مقایسه سیکل فحلی بین سگ و گربه ماده
سگ تخمکگذاری خودبهخودی دارد اما گربه القایی است.
اگر در طی سیکل فحلی جفتگیری موفقی صورت گرفت که باعث بارداری شد، باید برای ارزیابی درست جنینها را با سونوگرافی ارزیابی کرد
سگ همیشه فاز لوتئال کامل دارد حتی بدون آبستنی اما گربه فقط پس از تخمکگذاری فاز لوتئال دارد.
پزودوپرگننسی در سگ شایع است اما در گربه کمتر دیده میشود.
زمانبندی جفتگیری در سگ بر اساس پروژسترون انجام میشود اما در گربه رفتار و تحریک اهمیت بیشتری دارد.در ناباروری سگ باید زمان تخمکگذاری و بلوغ اووسیت در نظر گرفته شود.
درصورت رخداد پیومتر باید ارتباط آن با دیستروس و پروژسترون بالا تحلیل شود.
گربههایی که فحلی مکرر بدون جفتگیری دارند، باید خطر هیپرپلازی اندومتر و پیومتر در نظر گرفته شود.
در تفسیر سیتولوژی واژن باید درصد سلولهای کراتینه و تغییر ناگهانی آن برای تشخیص شروع دیستروس استفاده شود
نظر و نسخههای دامپزشک در بررسی سیکل فحلی سگ و گربه بسیار مهم و حیاتی است