اسهال در پرندگان یکی از شایعترین دلایل مراجعه صاحبان پرندگان زینتی به کلینیکهای دامپزشکی و یکی از مهمترین چالشهای مدیریتی در واحدهای پرورش طیور است. اهمیت این اختلال تنها به تغییر قوام مدفوع محدود نمیشود، بلکه اسهال میتواند نشانهای از بیماریهای عفونی، متابولیک، تغذیهای، مسمومیتها، نارساییهای ارگانهای داخلی و حتی اختلالات سیستمیک باشد. بنابراین درمان اسهال پرنده یکی از چالش برانگیزترین بخش در دامپزشکی پرندگان صنعتی و زینتی استو
پرندگان به دلیل متابولیسم بالا، حجم پایین مایعات بدن و حساسیت شدید به تغییرات محیطی، در صورت ابتلا به اسهال در مدت زمان کوتاهی دچار دهیدراسیون، اختلال الکترولیتی و ضعف شدید میشوند. از این رو تشخیص سریع، افتراق صحیح اسهال واقعی از پلیاوری و اجرای درمان هدفمند اهمیت حیاتی دارد.
در این مقاله بهصورت دقیق و علمی به بررسی موارد زیر میپردازیم:
- تعریف دقیق اسهال در پرندگان
- تفاوت اسهال با پلیاوری و تغییرات فیزیولوژیک مدفوع
- پاتوفیزیولوژی ایجاد اسهال پرندگان
- علل عفونی و غیرعفونی بروز اسهال در انواع پرنده
- الگوریتم تشخیص کلینیکی اسهال پرنده
- درمان حمایتی و اختصاصی اسهال پرنده
- مایعدرمانی در درمان اسهال پرندگان
- خطاهای رایج در درمان اسهال پرنده
- پیشگیری و مدیریت بهداشتی
تعریف علمی اسهال در پرندگان
مدفوع پرندگان به طور طبیعی از سه بخش تشکیل شده است:
- بخش مدفوعی تیره یا سبز
- اوراتهای سفید
- بخش مایع شفاف (ادرار)
اسهال واقعی زمانی تعریف میشود که بخش مدفوعی دچار کاهش قوام، افزایش آب و از دست رفتن شکل طبیعی شود. در مقابل، افزایش حجم ادرار بدون تغییر قوام بخش مدفوعی به عنوان پلیاوری شناخته میشود.
این تمایز در عمل بالینی بسیار مهم است، زیرا بسیاری از مواردی که توسط صاحبان پرندگان به عنوان اسهال گزارش میشوند، در واقع پلیاوری ناشی از استرس، مصرف میوه زیاد یا بیماری کلیوی هستند.
فیزیولوژی و پاتوفیزیولوژی اسهال در پرندگان
در دستگاه گوارش پرندگان، جذب آب عمدتاً در روده بزرگ و کلواک انجام میشود. هرگونه اختلال در موارد زیر میتواند منجر به اسهال شود:
- افزایش ترشح مایعات در لومن روده
- کاهش جذب الکترولیتها
- آسیب اپیتلیوم روده
- التهاب مخاطی
- اختلال فلور میکروبی طبیعی
اسهال میتواند به چهار مکانیسم اصلی تقسیم شود:
- اسهال ترشحی
- اسهال اسموتی
- اسهال التهابی
- اسهال ناشی از اختلال حرکتی
در بسیاری از بیماریهای عفونی، بیش از یک مکانیسم بهصورت همزمان درگیر است.
کدام پرندهها بیشتر درگیر اسهال میشوند؟
در واقع نمیتوان گونه خاصی را مد نظر قرار داد. چراکه اسهال میتوانند تمامی پرندهها از خانواده طوطی سانان تا خانواده شکارچیان و ماکیان را مبتلا کنند. اما برخی گونههایی که بیشتر در زندگی انسان حضور دارند مانند کبوترها، عروس هلندی، مرغها، قناریها، اردکها، فنچها و… بیشتر نیاز به معاینه و درمان اسهال پیدا میکنند. اما همانگونه که ذکر شد و به طور کلی نمیتوان یک گونه خاص را در نظر گرفت و گفت فقط این گونه خاص پرنده هست که به اسهال مبتلا میشود.
علتها و دلایل اسهال در پرندهها
علتهای متفاوتی برای بروز اسهال در پرندهها وجود دارد و طیف وسیعی را شامل میشود. عوامل میتوانند میکروبی و یا حتی متابولیک و انگلی باشند. این مورد لزوم معاینه صحیح پرنده را معلوم میکند. با انجام معاینه صحیح و استفاده از پاراکلینیک مانند انواع آزمایشها میتوانند بهترین درمان را برای اسهال پرنده انجام داد.
علل تغذیهای اسهال پرندهها
- تغییر ناگهانی جیره
- مصرف بیش از حد میوه و سبزیجات آبدار
- غذای کپکزده یا آلوده به مایکوتوکسین
- جیره فاقد تعادل الکترولیتی
- کمبود فیبر مناسب
- عدم تقویت مناسب پرنده
در پرندگان زینتی خانگی، اسهال تغذیهای یکی از شایعترین علل است.
دلایل باکتریایی اسهال پرندهها
باکتریهای پاتوژن میتوانند باعث التهاب شدید مخاط روده شوند. مهمترین عوامل عبارتند از:
- سالمونلا
- اشریشیا کلی
- کلستریدیوم
- پاستورلا
در این موارد معمولاً اسهال همراه با بیحالی، بیاشتهایی، کاهش وزن و گاهی بوی غیرطبیعی مدفوع است.
علل انگلی اسهال پرندهها
انگلهای تکیاختهای و کرمی از علل مهم اسهال در پرندهها هستند:
- کوکسیدیا
- ژیاردیا
- هیستوموناس
- کرمهای نماتود
درگیری انگلی معمولاً با کاهش تدریجی وزن و پرهای ژولیده همراه است.
دلایل ویروسی اسهال پرندهها
ویروسها میتوانند باعث تخریب مستقیم سلولهای اپیتلیال روده شوند. برخی از ویروسهای مهم که باعث بروز اسهال در پرندهها میشوند شامل موارد زیر هستند:
- ویروسهای روتا
- ABV با احتمال کمتر
- آدنوویروسها
- پلیوماویروس
- ویروسهای سیستمیک طیور
در این موارد درمان عمدتاً حمایتی است.(ویروس درمان مستقیم ندارد.)
علل متابولیک و ارگانیک اسهال پرندهها
- نارسایی کبد
- بیماریهای کلیوی
- پانکراتیت
- اختلالات هورمونی
در این شرایط، اسهال معمولاً مزمن و مقاوم به درمانهای ساده است.
مسمومیتها
- فلزات سنگین مانند سرب و روی
- سموم قارچی
- آفتکشها
- گیاهان سمی
مسمومیتها میتوانند اسهال شدید همراه با علائم عصبی ایجاد کنند.
سایر علائم همراه اسهال پرنده
- بیحالی
- پف کردن پرها
- کاهش اشتها
- کاهش وزن
- تغییر رنگ مدفوع
- دهیدراسیون
- التهاب اطراف کلواک
وجود علائم سیستمیک نشاندهنده شدت بالاتر و خطرناکتر بیماری است که نیاز به افدام فوری و سریع برای درمان بیماری دارد.
تشخیص افتراقی مدفوع غیرطبیعی پرنده
در ارزیابی مدفوع باید موارد زیر بررسی شود:
- قوام
- رنگ
- حجم
- وجود خون
- وجود موکوس
- بوی غیرطبیعی
انواع رنگ مدفوع پرنده نشانگر چیست؟
- مدفوع سبز تیره در پرندهها میتواند نشانه بیاشتهایی حیوان باشد.
- اگر مدفوع پرنده سیاه باشد ممکن است نشاندهنده خونریزی داخلی باشد.
- مدفوع کفآلود پرنده میتواند با عفونت انگلی مرتبط باشد.
رویکرد و نحوه تشخیص اسهال پرندهها در دامپزشکی
ارزیابی علمی شامل مراحل زیر است:
گرفتن شرح حال کامل
بررسی تغییرات تغذیهای
معاینه فیزیکی کامل پرنده
بررسی وضعیت هیدراتاسیون
آزمایش مدفوع مستقیم و فلوتاسیون
اسمیر رنگآمیزیشده
کشت باکتریایی در صورت نیاز
آزمایش خون شامل CBC و بیوشیمی
رادیوگرافی در موارد مشکوک به جسم خارجی
تشخیص صحیح پایه درمان موفق است.
درمان اسهال در پرندهها
درمانهای اسهال پرنده بسیار متنوع هستند و شامل موارد اصلی مانند دارو، مرقبت و سرمها هستند که دامپزشک بعد از معاینه دقیق و تشخیص علت بیماری از آنها استفاده میکند. بهتر است درمان خانگی برای اسهال پرندهها انجام نشود چراکه میتواند باعث بروز مشکلات شدیدتر و حتی مرگ حیوان بشود.
درمان حمایتی اسهال پرندهها
- حذف کامل میوه و غذای آبدار
- استفاده از جیره خشک استاندارد
- تأمین آب تازه و تمیز
- افزودن محلول الکترولیت مخصوص پرندگان
- تأمین دمای محیط حدود بیستوهشت تا سی درجه سانتیگراد
- کاهش استرس محیطی
مایعدرمانی برای درمان اسهال پرندهها
پرندگان به سرعت دچار دهیدراسیون میشوند. روشهای سرم تراپی و تجویز مایع شامل موارد زیر است:
- خوراکی در موارد خفیف
- تزریق زیرجلدی در دهیدراسیون متوسط
- تزریق داخل استخوانی در موارد شدید
محلولهای رایج شامل رینگر لاکتات و نرمال سالین متعادل هستند. حجم و سرعت تزریق باید بر اساس وزن و شدت کمآبی محاسبه شود.
درمان آنتیبیوتیکی اسهال پرنده
تنها در صورت اثبات یا احتمال قوی عفونت باکتریایی توصیه میشود که به درمان اسهال با آنتی بیوتیک پرداخته شود. انتخاب دارو باید بر اساس کشت و آنتیبیوگرام انجام شود.
مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک میتواند فلور طبیعی روده پرنده را تخریب کرده و وضعیت حیوان را بسیار بدتر کند.
درمان ضدانگلی اسهال پرندهها
در صورت اثبات کوکسیدیوز یا ژیاردیازیس، درمان اختصاصی باید به مدت کامل انجام شود. قطع زودهنگام دارو باعث عود بیماری میشود. برخی داروها مانند لوامیزول در این دسته بندی قرار میگیرند که میتوانند مفید واقع شوند.
استفاده از پروبیوتیکها برای درمان اسهال پرندهها
پروبیوتیکهای مخصوص پرندگان میتوانند در بازسازی فلور طبیعی روده مؤثر باشند، بهویژه پس از درمان آنتیبیوتیکی.
عوارض اسهال درمان نشده در پرندهها چیست؟
- دهیدراسیون شدید
- شوک هیپوولمیک
- اختلال الکترولیتی
- کاهش شدید وزن
- مرگ
در جوجهها نسبت به پرندههای بالغ خطر مرگ بسیار بالاتر است.
پیشگیری از اسهال در پرندگان به چه صورت است؟
- رعایت بهداشت قفس
- شستوشوی روزانه ظروف آب
- جلوگیری از مصرف غذای فاسد
- تغییر تدریجی جیره غذایی
- قرنطینه پرندگان جدید
- واکسیناسیون در طیور صنعتی
- کنترل دورهای انگلها
پیامدهای ثانویه اسهال پرندهها چیست؟
میتوان گفت که اسهال یکی از شایعترین اتفاقاتی است که تحت تاثیر مشکلات و بیماریها برای پرنده پیش میآید. اسهال میتواند منجر به لاغری مفرط و سینه کاردی پرنده شود. ممکن است اسهال باعث از دست رفتن الکترولیتهای اساسی پرنده شده و در نتیجه موجب مشکلات متعاقب آن شود. بسیاری از پیامدها را میتون برای این عارضه ذکر کرد. در نهایت و در صورت عدم درمان صحیح اسهال پرندهها، میتواند باعث مرگ و از دست رفتن پرنده شود.
جمعبندی علمی مقاله درمان اسهال پرندهها
اسهال در پرندگان یک علامت بالینی مهم است که میتواند از اختلال ساده تغذیهای تا بیماریهای عفونی و سیستمیک ناشی شود. تشخیص افتراقی دقیق بین اسهال واقعی و پلیاوری، ارزیابی کامل بالینی، آزمایشهای تشخیصی هدفمند و اجرای درمان حمایتی و اختصاصی اصول اساسی مدیریت این مشکل هستند.
مداخله سریع، بهویژه در پرندگان کوچک و جوجهها، نقش حیاتی در جلوگیری از عوارض جدی دارد. توصیه میشود هر مورد اسهال پایدار یا همراه با علائم سیستمیک تحت بررسی دامپزشک متخصص پرندگان قرار گیرد. میتوانید با مشاوره تخصصی دامپزشکی از اسهال پرنده خود پیشگیری کرده یا به درمان آن بپردازید.